..:: BASLIKLAR ::..

   Tarihi
   Coğrafi Yapısı
   Nüfus Durumu
   İdari Durum
   Sosyal Durum
   Hizmet Durumu
   Milli Eğitim Hizmetleri
   Yol, Su ve Eletrik Hizmetleri
   Sağlık Hizmetleri
   Ekonomik Durum
   Mahalli İdareler

Tarihi: Tutak Doguanadolu bölgesinin yukari Murat bölümünde yer alan Agri Iline bagli tipik bir Anadolu Ilçesidir. Osmanli Imparatorlugu döneminde Van Eyaletinin Beyazit Sancagina bagli iken 1919 yilinda ilçe statüsü kazandirilmis ve 1927 yilinda merkezi Karaköse olarak Agri Iline baglanmistir.

Yörenin tarihi konusunda elde edilen bilgiler M.Ö. XV'nci yüzyila kadar uzanmaktadir. Bu yillarda bölgenin Hurri - Mitani Kralliginin kuzeydogu ucunu teskil ettigi, ancak ; esas egemenligin Urartularda oldugu görülür. (Urartular Van merkez olmak üzere Doguanadolunun büyük kismini uzun yillar ellerinde tutmuslardir.)

Tutak M.Ö. VIII. Yüzyil sonlarinda Iran da hüküm süren Medlerin hakimiyetine girer. Medlerin egemenligi perslere yenilmesi ile sona erer ve Persler bölgeye hakim olurlar. M.Ö.331 yilina kadar devam eden Pers egemenligi Issos muhaberesi ile sona erer ve bölge Iskender Imparatorluguna katilir. Büyük Iskender ve generallerinin devirlerinden sonra Pers Imparatorlugunu yeniden canlandiran Partlarin eline geçer.

M.S .1. ve 2. Yüzyillarda Romalilar Anadolu'nun büyük bir kismini ele geçirirler. Bölge zaman zaman Romalilarla Partlarin mücadelesine sahne olursa da Romalilar Firat nehrinin dogusunda egemenlik kuramazlar. M.S. 3.Yüzyilda Partlar yerlerini Sasani Imparatorluguna birakirlar. Sasanilerin mücadeleleri Romalilar ile sürer. 642 yilinda Sasani Imparatorluguna son veren Islam ordulari bölgeye hakim olurlar.

VIII. Yüzyil ortalarindan itibaren islamiyeti kabul eden Türkler,Abbasiler devrinde Islam Ülkelerine yerlesmeye ve Anadolu'ya akin etmeye baslarlar. Bu akinlara son vermek üzere yola çikan Bizans ordusu 1071 yilinda Alparslan komutasindaki Türk ordulariyla Malazgirt Ovasinda karsilasirlar. Bu savas Bizans ordusunun kesin yenilgisiyle sonuçlanir. Anadolu kapilari Türklere tümüyle açilmis olur.

Malazgirt Meydan Savasindan sonra bölgeye bir müddet Celalettin Harzemsah daha sonra Mogollar hakim olurlar. Mogollari takip eden bölge sirasiyla Ilhanlilarin, Celayirogullarinin (1345) Timur Imparatorlugunun, Karakoyunlularin ve Safevilerin yönetiminde kalir

Yavuz Sultan Selimin 1514 Çaldiran seferiyle Osmanli topraklarina katilan bölge Iran'la olan Kasr-i Þirin Antlasmasiyla (1639) kesinlesir.

1877-1878 Osmanli-Rus savaslarinda Ruslarin isgaline ugrayan bölge 1878 Ayastefanos Anlasmasiyla tekrar Osmanli topraklarina katilir.

Tutak adinin nereden geldigi konusunda üç ayri iddia vardir. Bunlardan birincisi Farsça'dan alindigi ve iki anlamina geldigi ve sonradan bu deyimin Tutak olarak degistirildigi yolundadir. Ikincisi yöreye ilk gelen Türkler tarafindan tutulan yer anlaminda Tutak dendigi savidir. Üçüncüsü ise yörenin adini Alparslan ordusu komutanlarindan olup, bu yörede konaklayan Tutak Beyinden dolayi Ilçeye Tutak dendigi savidir. Yörenin yakin çevrece özellikle Kars ve Erzurum çevresinde Antep adiyla anildigi bilinmektedir. Antep adinin Güneydogu Illerimizden Gaziantep'le bir iliskisinin olup olmadigi konusunda bilgi edinmek mümkün olmamistir.

Birinci Dünya savasi sirasinda Rus isgaline ugrayan bölge mahalli direnmeler devam ederken 1918 de Ruslarin geri çekilmesi ile isgalden kurtulmustur.

Cografi Yapisi :

Deniz seviyesinden 1535 metre yükseklikteki ilçemizin alani 1562 Km2. dir. Yörenin topraklari yüksek yayla karakterinde ve oldukça engebelidir. Kislar uzun ve sert, yaz mevsimi ise kurak geçer. Yagislar genellikle kis aylarinda ve Kar seklinde düser. Çok kisa süren ilkbaharda istikrarsiz saganak seklinde yagmurlar görülür.

Firat'in iki önemli kolundan biri olan Murat irmagi ilçemizin merkezinden geçer. Ilçemizin topraklarini kuzeydogudan, güneybati istikametine dogru boydan boya kat eden Murattan baska Arabali, Esmer, Atabindi, Karahalit, Çelebasi dereleri gibi irili ufakli akarsulari vardir.

Ilçemizin kuzeyi Kiliçgedik ve Rutan daglari ile çevrilidir. Doguda Aladaglar, güney ve güneybatida Katevin daglari, batida (Karayazi ile hududumuzda) Elmali yer alir.

Bölgemizde orman yoktur, yer alti zenginlikleri konusunda ise bilimsel bir arastirma yapilmamistir.

Tutak; kuzeyde Eleskirt , doguda Hamur , güneybatisinda Malazgirt, batisinda Karayazi, güneyde Patnos ilçeleri ile çevrilidir.

Nüfus Durumu :

Ilçemizin toplam nüfusu 2000 genel nüfus sayimi sonuçlarina göre 34596 dir. Bu nüfusun 6751'i ilçe merkezinde, 27845'i ise köylerde yasamaktadir. Bu duruma göre toplam nüfusun % 80'inin köylerde % 20'si ise ilçe merkezinde bulunmaktadir. Km2 ye göre nüfus orani ise 1990 nüfus sayiminda 21 kisi, 1997 nüfus sayimina göre 20 kisidir. Sayim sonuçlarindan da görülecegi gibi 1990 ve 1997 yillari nüfus sayimlarinda köy ve merkez nüfusunda azalma görülmektedir.

Nüfusun mesleklere göre dagilimi konusunda elimizde resmi istatistiki resmi rakamlar mevcut degildir. Ancak; çalisabilir nüfusun büyük çogunlugunun (tahminen %85 inin) hububat, ziraat ve hayvancilikla istigal ettigi kesin olarak bilinmektedir.

Ilçe merkezinde 185 ticari isyeri vardir. Esnaflik, Tüccarlik ve Devlet Memurlugu ile geçimini temin eden ilçe nüfusunun geri kalani da tarim ve hayvancilikla ugrasmaktadir.

Idari Durum :

Ilçe merkezi 3 Mahalle, köyler ise 80 köy muhtarligi ve 19 mezradan olusmaktadir. Köyler küçük birimler halinde daginiktir. Ortalama 1,5 Km2 ye bir yerlesim birimi düsmektedir.

Ilçenin Resmi Kuruluslari Merkezi Idarenin tasra örgütlenmesine uygun olarak yer almistir. Kasim 1980 tarihinde Hükümet Binasinin hizmete girmesi ile kiralik yerlerde hizmetlerini sürdüren Kamu Kuruluslariyla idarede birlik bütünlük ve koordinasyon saglanmistir. Ilçe Hükümet Binasinda Kaymakamlik, Yazi Isleri Müdürlügü, Sosyal Yardimlasma ve Dayanisma Vakfi, Mal Müdürlügü, Nüfus Müdürlügü, Tapu Sicil Müdürlügü ve Adliye yerlesmistir.

Ilçe Tarim Müdürlügü, Ilçe Milli Egitim Müdürlügü, Müftülük, Ögretmen Evi, Ilçe Jandarma Komutanligi, Askerlik Þubesi Baskanligi, Saglik Merkezi ve Saglik Ocagi Tabipligi, Özel Idare Müdürlügü, Posta Isletmesi Müdürlügü, T.C. Ziraat Bankasi Þube Müdürlügü, Halk Egitim ve Aksam Sanat Okulu Müdürlügü, Belediye Baskanligi ve Emniyet Amirligi kendi binalarinda hizmetlerini sürdürmektedir. TEDAÞ Isletme Þube Þefligi Özel Idare Is haninda kirada hizmetini sürdürmektedir.

Devlet yönetimi ile halk arasinda iliskiler son derece olumlu düzeydedir. Vatandas hiçbir araciya ihtiyaç duymaksizin her türlü hakkini Devlet nezdinde arayabilecek inanç ve kanaati içerisindedir.

Yörenin sosyal yapisi dikkate alindiginda vatandaslar arasinda ayrim yapildigi yolunda süpheler yaratabilecek davranislardan kaçinilmasi hususunda daire amirlerine kesin talimat verilmis olup, bu konu titizlikle takip edilmektedir. Vatandas talebinde haksiz olsa bile Devlet Dairelerinden uygunsuz davranislarla geri çevrilmesi söz konusu degildir. Talebinin yerine getirilmeme sebebinin talep sahibine izah edilmesi hakkini baska makam ve mercilerde aramasi gerekiyor ise kendisine yol gösterilmesi prensip edilmistir.

Sosyal Durum

1.Konut : Ilçe merkezinde evler genellikle tas ve briketten yapilmistir. Bunun yaninda betonarme binalarda yapilmaya baslanmistir. Ilçede konut sikintisi had safhadadir. Köylerimizdeki konutlar ise istisnalar disinda tümüyle ilçe merkezinin aynidir.

2.Sosyal Yasanti : Sosyal yasanti durgun, gerek sosyal münasebetlerin türü gerekse zaman açisindan sinirlidir. Geçmiste can ve mal güvenligi açisindan yasanan endiseler vatandaslarin birbirlerine ve çevreye güvenini sarsmis, sosyal iliskiler sinirli konulara indirgenmistir. Gece hayati yok denecek kadar az olup kahvehanelerde basit eglence ve köy kahvesi havasindaki sohbetlerden ibarettir.

3.Is ve Çalisma Hayati :Ilçe merkezi nüfusunun büyük bir kismi tarim ve hayvancilikla ugrasmaktadir. Bir kismi ise esnaflik, Zanaatkarlik, Tüccarlik, Devlet Memurlugu ile geçimini temin etmektedir.

Ilçemizde is imkani saglayacak herhangi bir sanayi kurulusu mevcut degildir. Bu konuda gerek resmi gerek özel sektörün tesebbüsü de yoktur. Köylerde yasayan nüfusun tamami tarim ve hayvancilikla ugrasmaktadir.

4.Egitim ve Kültür : Ilçede 1928 yilina kadar eski harflerle medrese egitimi yapildigi, 1929 yilinda gece mekteplerinde yeni harfler ögretilmeye baslandigi bilinmektedir.

Hizmet Durumu

a) Milli Eğitim Hizmetleri :

Ilçe Milli Egitim Müdürlügünde 1 Müdür, 1 Þube Müdürü, 1 Personel Þefi, 1 Memur, 1 Þoför ile 2 Hizmetli görev yapmaktadir. Ilçe Milli Egitim Müdürlügü hizmetini kendi binasinda yürütmekte olup, Ilçemiz Köylerine Hizmet Götürme Birligine ait 2 adet lojman tahsis edilmistir.

b) Tutak İlçesi

2002-2003 EGITIM VE ÖGRETIM YILI IÇERISINDE OKULLARIN DURUMU

1- Ilçe Merkezinde Ilkögretim Okul Sayisi ( 1' i YIBO) : 4

2- Köy ve Mezralarinda bulunan Toplam Ilkögretim Sayisi : 80

3- Mezralarda bulunan Ilkögretim Okul Sayisi : 2

4- Orta dereceli okul Sayisi : 2

5- Kapali Okul Sayisi ve Nedeni

( Ögrenci azligindan , mevcut ögrencilerin egitim-ögretimi

YIBO' da yapilmaktadir) : 7

6- Açik olan Ilkögretim Okul Sayisi : 73

2.Içme Suyu : Basta ilçe merkezi olmak üzere bir çok yerlesim merkezinin içme suyu problemi halen çözülememistir.

Ilçe merkezinin Su problemini çözmek üzere Iller Bankasi tarafindan ihale edilen terfili sebekenin yapimi devam etmekte olup, % 90'lik kismi bitirilmistir. Köylerimizde 15 köy hariç geri kalan bütün köy ve mezralarimizin içme suyu problemi vardir.

3.Yol ve Ulasim : Ilçemiz Agri - Van karayolu üzerinde oldugundan ulasim her zaman yapilmaktadir. Tutak - Eleskirt ve Tutak - Karayazi yollari stabilize kaplidir. Bu yollar tali yol durumunda olduklarindan karla mücadelede yeterli araç tahsis edilememektedir. Kar yagisinin yogun oldugu aylarda ulasima kapanmaktadir.

Tutak Agri ya 40, Hamur'a 28, Patnos'a 39, Karayazi ya 66, Eleskirt'e 70 Kilometre mesafededir.

400 Km. civarinda olan köy yollarimizin karayollari yol aginda olanlari da dahil hepsi stabilize kaplama veya ham yoldur, malzemeli bakim gerekmektedir.

4.Telefon : Ilçe merkezimiz hizmet sahasi dahilinde bulunan Oglaksuyu köyünde 504, Isaabat köyünde 256, Erdal köyünde 504 aboneli santral, Dorukdibi köyünde 902 aboneli santral, Atabindi köyüne 250 ve Asagi Karahalit köyünde ise 250 aboneli santral lokal sebekesine baglanarak otomatik telefon hizmetine sunulmustur. Ilçe merkezine bagli durumda ise 1804 adet telefon çalisir durumdadir. Bu santrallara bagli olarak Bayindir, Asagi Kulecik, Daldalik, Sincan, Gültepe, Esmer, Suvar, Yayikli, Yukari Kösk, Otluca, Asagi Özdek ve Tasbudak köylerinde otomatik telefon, diger köylerde ise acentelik mevcuttur.

d) Sağlık Hizmetleri :

Ilçe Devlet Hastanesi koruyucu, tedavi edici ve acil hizmetler bünyesinde bulunan yatakli tedavi kurumudur.

4 doktor , 1 Laboratuar Teknisyeni, 1 Memur, 2 Þoför, 1 Imam, 3 Hemsire, 5 Ebe, 1 Saglik Memuru ve 5 Hizmetli görev yapmaktadir. Kuruma ait 2 katli hastane binasi, 1 Doktor lojmani olup 1 adet ambulansi vardir.

Merkez Saglik Ocagi 4 katli yeni binasinda 1994 yilindan itibaren faaliyet göstermektedir. Merkez basta olmak üzere 4 köyümüzde saglik ocagi vardir. 12 Köyümüzde ise Saglik Evi bulunmaktadir. Saglik Evleri personel yetersizligi nedeniyle kapalidir. Köy Saglik Ocaklarinin her birinde 4 lojman olmak üzere 12 lojman mevcuttur. Saglik Ocaklarinda Akyele Saglik Ocaginda 1 Saglik Memuru,1 Hizmetli 1 Ebe, Geçimli Saglik Ocaginda 1 Saglik Memuru,1 Hizmetli 1 Ebe, Dorukdibi ve Atabindi Saglik Ocaginda 1 Saglik Memuru ve 1 Hizmetli bulunmaktadir.

Merkez Saglik Ocaginda 2 Doktor, 1 Hemsire , 3 Ebe, 1 Memur ve 3 Hizmetli görev yapmaktadir. Kuruma ait 1 adet Ambulans mevcuttur.

Ekonomik Durum :

Genel olarak ilçe ekonomisi tarim ve ticarete dayanmaktadir. Sanayi sektöründe sayabilecegimiz 2 Ekmek fabrikasi, 3 Un degirmeni ve 2 adet briket atölyesi disinda fazla bir endüstriyel etkinlik gözlenmemektedir.

Ilçe ekonomisinin temelinde hayvancilik ve hayvanciligi destekleyici mahiyette tarimsal faaliyetler yer almaktadir. Bunun disinda ilçe merkezinde yer alan irili ufakli ticari kuruluslarda ilçe ekonomisinin genel karakterini olusturmaktadir.

Mahalli İdareler :

a)Köylere Hizmet Götürme Birligi : 1978 Yilinda kurulan Tutak Köylere Hizmet Götürme Birligi halen 1 adet Otomobil, 1 adet Kaziyici - Yükleyici, 1 adet Damperli Kamyon ve 1 adet traktör ve bir Marangoz atölyesi ile Tutak köylüsüne hizmet götürmektedir.

Birlik Baskanligi bünyesinde 1 adet Muhasip ile 2 adet Þoför 2 adet Marangoz, 1 adet Asçi ve 1 adet Garson istihdam edilmektedir.

b)Tutak Belediyesi: Ilçemiz Belediye bünyesinde 14 kadrolu Memur ve 17 sigortali isçi görev yapmaktadir. Belediye Baskanligina ait hizmet binasi 3 katli olup kendi binasinda faaliyet göstermektedir.

Baskanliga ait 1 adet makam otosu, 1 kamyon, 1 adet arazör, 1 pick up, 1 vidanjör, 1 kepçe (Traktör tipi kaziyici), 1 greyder (arizali), 1 midibüs, 2 traktör ve 1 adet çöp araci mevcuttur.

c)Köyler : Ilçemize bagli 80 köy ve bu köylere bagli 19 mezra bulunmaktadir. Köy yollarinin durumu iyi bir düzeyde degildir.